सम्पादकीय: बदलिंदो मौसम र हाम्रो दायित्व

परासी, जेठ ११ । विश्व आज पर्यावरणीय संकटको चपेटामा परेको छ। ती संकटमध्ये सबैभन्दा प्रत्यक्ष रूपमा देखिने, अनुभूत हुने र हाम्रा दैनन्दिन जीवनमा प्रभाव पार्ने तत्व हो — मौसम। एक समय थियो, जब मौसम चक्र नियमित र पूर्वानुमान गर्न मिल्ने खालका हुन्थे। तर आज मौसमको चरित्र अस्थिर र अनियमित बन्दै गएको छ। यसको प्रभाव कृषि, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, जल स्रोत तथा समाजको समग्र जीवनशैलीमा गहिरो असर पारिरहेको छ।

मौसम परिवर्तनको प्रमुख कारणहरूमध्ये मानवीय गतिविधि नै अग्रपंक्तिमा पर्दछ। औद्योगिक क्रान्तिपछिको विकासक्रममा अत्यधिक रूपमा प्रयोग भएका जीवाश्म इन्धनहरू — कोइला, पेट्रोलियम र ग्यास — ले वायुमण्डलमा कार्बनडाइअक्साइडजस्ता हरितगृह ग्यासको मात्रा असन्तुलित रूपमा बढाएका छन्। त्यसले गर्दा पृथ्वीको सतहमा तापक्रम वृद्धि “ग्लोबल वार्मिङ” भइरहेको छ । जस्ले गर्दा कतै अत्यधिक वर्षा भएर बाढीपहिरोको त्रास, त कतै लामो समयसम्म पानी नपरेर खडेरीको अवस्था सिर्जना हुन्छ।

बदलिंदो मौसम र नेपालकाे बढ्दो चिन्ता

नेपालको मौसम पछिल्ला दशकहरूमा तीव्र रुपमा परिवर्तन भएको प्रस्ट देखिन्छ। यो परिवर्तन केवल असामान्य वर्षा वा असह्य गर्मीमा मात्र सीमित छैन — यसले कृषि प्रणाली, मानव स्वास्थ्य, जल स्रोत, पर्यटन, र समग्र जीवनशैलीमा गहिरो असर पारिरहेको छ। पछिल्ला वैज्ञानिक रिपोर्टहरू र राष्ट्रिय तथ्यांकहरूले पुष्टि गरेका छन् कि अब मौसम परिवर्तन हाम्रो देशको लागि दीर्घकालीन विकासमा प्रमुख अवरोध बन्ने खतरामा छ।

तथ्यांककाे दृष्टिमा नेपालकाे मौसम

• औसत तापक्रम वृद्धि: नेपालमा सन् १९७१ देखि २०१४ सम्म औसत तापक्रम ०.०४° सेल्सियस प्रति वर्षले बढेको छ। यस अनुसार, पछिल्लो ५० वर्षमा तापक्रम झण्डै २° सेल्सियसले बढिसकेको अनुमान छ।
• मनसुनमा विचलन: सामान्यतया नेपालमा मनसुन जुन १० मा सुरु भई सेप्टेम्बर २३ मा अन्त्य हुने गर्छ। तर, पछिल्ला केही वर्षयता मनसुन ढिलो सुरु हुने र समयमै अन्त्य नहुने प्रवृत्ति देखिएको छ। सन् २०२३ मा मनसुन १६ दिन ढिलो सुरु भएको थियो।
• वर्षा पैटर्न: वार्षिक औसत वर्षा करिब १५०० मि.मि. हुने गरे पनि पछिल्ला वर्षहरूमा अत्यधिक वा अत्यन्त न्यून वर्षा हुने घटना बढेका छन्। केही क्षेत्रमा २४ घण्टामा **२०० मि.मि.**भन्दा बढी वर्षा हुने घटना देखिएको छ, जसले बाढी र पहिरो निम्त्याएको छ।
• हिम पग्लने दर: नेपालका हिमालहरूमा हिउँ पग्लिने दर सन् २००० यता झण्डै १५% बढेको छ। इम्जा, टिलिचो, एवरेस्ट क्षेत्रका हिमतालहरूमा विस्फोटको जोखिम तीव्र बनेको छ।
• प्राकृतिक विपद्: सन् २०२३ मा मात्रै ५०० भन्दा बढी पहिरो घटना र २ सयभन्दा बढी बाढीका घटनाहरू रेकर्ड गरिएका थिए। यिनमा परी करिब ३ सय नागरिकको मृत्यु भएको थियो।

के भइरहेको छ समाधानको प्रयास?

नेपाल सरकारले जलवायु परिवर्तन न्युनिकरण तथा अनुकूलनका लागि थुप्रै नीति, कार्यक्रम र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य अघि सारेको छ। तीमध्ये:

• राष्ट्रिय जलवायु परिवर्तन नीति (२०१९)
• राष्ट्रिय अनुकूलन योजना (NAP)
• हरित जलवायु कोष (GCF) बाट सहयोग
• १० लाख रूख रोप्ने अभियानहरू
• सौर्य ऊर्जा र विद्युत गाडीको प्रवर्द्धन

तर यी नीति कागजमा मात्र सीमित हुन नदिनको लागि स्थानीय सरकारदेखि संघीय तहसम्मको प्रतिबद्धता, बजेटको सुनिश्चितता र जनस्तरमा चेतनाको आवश्यकता छ।

पर्यावरण र मौसमको संरक्षण केवल सरकारको जिम्मेवारी होइन। हरेक नागरिकले निम्न कार्यहरू गर्न सक्छ:

• प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने,
• आफ्नै ठाउँमा वृक्षारोपण गर्ने,
• सार्वजनिक सवारीसाधन प्रयोग गर्ने,
• उर्जा बचत गर्ने उपकरणहरूको प्रयोग,
• जल स्रोतको संरक्षण,
• वातावरणीय शिक्षा र चेतनामा सरिक हुने।

सूचना स्रोतहरू:UNDP Climate Reports,मौसम पूर्वानुमान महाशाखा, नेपाल,जल तथा मौसम विभाग, नेपाल, IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) रिपोर्ट, MoFE (Ministry of Forests and Environment, Nepal) (ChatGPT काे सहयाेगमा